ARTYKUŁ/PORADNIK
30 sie 2024
Wynagrodzenie ryczałtowe - pułapka czy ułatwienie?
Dowiedz się, czy warto wybrać wynagrodzenie ryczałtowe za roboty budowlane. Przedstawiamy perspektywę inwestora i wykonawcy.
Ułatwiamy znalezienie informacji, których szukasz
Wynagrodzenie ryczałtowe - co to takiego?
Wynagrodzenie ryczałtowe to wynagrodzenie, którego wysokość zostaje określona w umowie na początku i pozostaje niezmienna, bez względu na koszty robót, jakie poniesie wykonawca. Przeciwieństwem jest wynagrodzenie kosztorysowe, w którym ustala się poszczególne części wynagrodzenia, które ostatecznie wpłyną na jego wysokość.
Takie zasady wynagrodzenia ryczałtowego określa kodeks cywilny w art. 632 § 1, zgodnie z którym:
„Jeżeli strony umówiły się o wynagrodzenie ryczałtowe, przyjmujący zamówienie nie może żądać podwyższenia wynagrodzenia, chociażby w czasie zawarcia umowy nie można było przewidzieć rozmiaru lub kosztów prac.”
Przykład wynagrodzenie ryczałtowego
Zamawiający zleca wykonanie robót polegających na budowie hali magazynowej. Wykonawca kalkuluje koszty wykonania prac na 2.000.000 zł. Podczas prac, okazuje się, że wykonawca robót budowlanych musi zapłacić za materiały więcej niż myślał, w związku z czym prosi zamawiającego o podwyższenie wynagrodzenia ryczałtowego do 2.500.000 zł. Czy zamawiający musi się zgodzić? Nie. Modyfikacja wynagrodzenia ryczałtowego w większości przypadkach nie jest możliwa (o wyjątkach powiemy sobie później).
Przykład wynagrodzenia kosztorysowego
Zamawiający zleca wykonanie dzieła w postaci wybrukowania placu parkingowego kostką brukową. Wykonawca ustalił wynagrodzenie za położenie 1 m2 kostki na 150 zł, a płatności będą następować co tydzień, zliczając wykonane prace. W każdy piątek, strony mierzą ile m2 kostki zrobił wykonawca i kwotę tę mnożą x 150 zł. Na taką wysokość wykonawca wystawia co tydzień fakturę VAT. Gdyby strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe, a na końcu robót okazałoby się, że wykonawcy nie wystarcza środków na ostatnie 50 m2 kostki, nie mógłby dostać za to dodatkowego wynagrodzenia.
Plusy i minusy ryczałtu - perspektywa Zamawiającego i Wykonawcy
Forma wynagrodzenia ryczałtowego może być bardziej korzystna dla inwestora niż dla wykonawcy robót budowlanych. Błędne ustalenie ryczałtowego wynagrodzenia może przynieść wykonawcy stratę. Przy takim rodzaju wynagrodzenia, inwestor ma pewność ile będzie musiał zapłacić, niezależnie od tego jakie koszty robót poniesie wykonawca. W kwotę ryczałtu wliczone są bowiem koszty materiałów, robocizny, wynagrodzenia pracowników i podwykonawców.
Dla wykonawcy zamówienia, który nie przyłoży się do skalkulowania wynagrodzenia ryczałtowego, taki rodzaj wynagrodzenia może być strzałem w kolano. W połowie prac, może np. okazać się, że podwykonawcy chcą otrzymać więcej kasy. Wzrosną wtedy niezbędne koszty wykonania prac i może okazać się, że wykonawca będzie musiał zapłacić więcej niż zakładał, przez co sam zarobi mniej albo nie zarobi wcale.
W przypadku wynagrodzenia ryczałtowego, najważniejsze jest więc prawidłowe wyliczenie kwoty ryczałtu, tak aby nie okazało się, że wykonawca nie zarobi.
Wysokość ryczałtu - jak kalkulować wysokość wynagrodzenia wykonawcy? (ryzyko straty)
Jak już sobie powiedzieliśmy, największym problemem w wynagrodzeniach ryczałtowych jest poprawne skalkulowanie wynagrodzenia ryczałtowego za wykonanie przedmiotu umowy.
Jeżeli wykonawca miał dostęp do wszystkich informacji o inwestycji, np. do projektu budowlanego, badań gruntu, a także mógł zapoznać się z teren robót, a mimo to, źle skalkulował wynagrodzenie, to nie będzie mógł domagać się modyfikacji wynagrodzenia ryczałtowego.
„Niemożność zmiany umówionego wynagrodzenia ryczałtowego ogranicza się do sytuacji, w których wykonawca dysponujący rzetelną informacją na temat zakresu i charakteru robót wadliwie oszacował zakres koniecznych czynności, konieczne koszty ich wykonania i w konsekwencji wartość robót, którą strony umówiły w ramach ryczałtowego wynagrodzenia. Tym samym, wspomniany rygor z art. 632 § 1 KC nie obejmuje nierzetelnego postępowania zamawiającego, który wprowadził w błąd wykonawcę uniemożliwiając mu prawidłowe oszacowanie zakresu i niezbędnych kosztów robót.” (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku V Wydział Cywilny z dnia 27 sierpnia 2014 roku, sygn. akt V ACa 181/14)
Jak zatem będąc wykonawcą zamówienia wyliczyć wysokość wynagrodzenia ryczałtowego, aby nie ponieść straty przy wykonaniu robót?
Zacznij od ustalenia, jakie dokładnie zadania będą składać się na inwestycję. Czy można jakoś podzielić je na etapy? Jeśli tak, to pewnie łatwiej będzie wyliczyć poszczególne koszty. Jeśli wykonujesz np. dom, musisz rozpisać dokładnie zakresy, np. koszty fundamentów, koszty posadzki, elewacji, dachu itp. Wiedząc co masz zrobić, możesz przejść do ustalenia kosztów materiałów i robocizny. Zorientuj się, jakie są ceny materiałów w hurtowniach. Poszukaj potencjalnych podwykonawców, jeśli zamierzasz z takich korzystać i poproś o ofertę na konkretne prace. W kwotę ryczałtu wlicz też wynagrodzenie pracowników, których np. zatrudnisz tylko do danej inwestycji i ryczałty na podróże służbowe.
To wszystko może brzmi banalnie, ale wielokrotnie w naszej pracy spotkaliśmy się z tym, że wykonawca nie doszacował wysokości ryczałtu i zarobił znaczniej mniej nie zakładał, a inwestycja stała się nieopłacalna.
Pamiętaj, żeby zapoznać się z projektem budowlanym, jeśli taki już powstał i zbadać grunt, na którym będą wykonywane prace. W naszej praktyce zdarzyło się, że wykonawca musiał ponieść dodatkowe koszty, ponieważ w toku robót okazało się, że źle wykonał badania gruntu i w rzeczywistości musiał pracować na znacznie bardziej podmokłych terenach. W takiej sytuacji, jeśli to na wykonawcy spoczywał obowiązek badania gruntu, nie może on żądać zwiększenia wysokości wynagrodzenia ryczałtowego.
Błędy wykonawcy nie mogą wpływać na ukształtowanie wynagrodzenia ryczałtowego.
Pamiętaj, że nawet jeżeli koszty wykonania prac będą dużo niższe od wysokości wynagrodzenia wykonawcy, to inwestor nie może żądać obniżenia wysokości ryczałtu.
Jeżeli więc wykonawca dobrze skalkuluje wynagrodzenie ryczałtowe, może na tym sporo zarobić. Jeżeli np. koszty wykonania prac rosną (np. ceny materiałów idą w górę), wykonawca na tym traci. Jeżeli spadają, wykonawca zyskuje, a traci inwestor.
Warunki niezmienności wynagrodzenia, granice wynagrodzenia ryczałtowego
Jak już wiesz, w przypadku ryczałtowej formy wynagrodzenia, wysokość wynagrodzenia wykonawcy pozostaje niezmienna.
Zasada niezmienności oznacza, że jeżeli realia robót budowlanych nie zmienią się w sposób znaczny, a wykonawca miał wszelkie możliwości żeby wyliczyć koszty robót i inwestor niczego przed nim nie ukrył, to za roboty budowlane wynagrodzenie przysługuje w takiej formie, jak ustalono pierwotnie w umowie. Kodeks cywilny przewiduje jednak sytuacje, w których można modyfikować wynagrodzenie ryczałtowe.
Wyjątkowe sytuacje, w których można zmienić wysokość wynagrodzenia ryczałtowego w robotach budowlanych
Co mówi kodeks cywilny o podwyższeniu wynagrodzenia ryczałtowego?
Art. 632 § 2 kodeksu cywilnego: „Jeżeli jednak wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, wykonanie dzieła groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą, sąd może podwyższyć ryczałt lub rozwiązać umowę”.
Jaki wniosek z tego płynie?
Po pierwsze, inwestor nie musi godzić się na zwiększenie wysokości ryczałtu. Decyzje o podwyższeniu wynagrodzenia ryczałtowego może podjąć sąd. Jako wykonawca, musisz więc przygotować się na batalię sądową o ustalenie ryczałtowego wynagrodzenia na innym poziomie.
Po drugie, musi dojść do zmiany stosunków. Co to oznacza? Definicja zmiany stosunków oznacza zdarzenie zewnętrzne, niezależne od stron umowy, którego nie dało się przewidzieć na etapie zawierania umowy. Może to być np. niezapowiadana zmiana stawek celnych na materiały, których wykonawca musi używać do wykonywania robót. Są to więc sytuacje, które wpływają na wzrost niezbędnych kosztów wykonania robót.
Po trzecie, zmiana stosunków musi grozić tym, że wykonawca poniesie rażąca stratę. Czym jest rażąca strata? Jak to w prawie bywa, pojęcie to nie ma definicji, ale można określić ją na podstawie orzeczeń sądowych. Rażącą stratą nie będzie sytuacja, w której wykonawca robót budowlanych zarobi na inwestycji mniej niż zakładał. Może to być za to sytuacja, w której niezbędne koszty wykonania dzieła zmienią się tak mocno, że wykonawca nie zarobi nic za wykonanie przedmiotu umowy.
Roboty dodatkowe a kwota ryczałtu
Jeżeli podczas wykonania przedmiotu umowy, wykonawca nie przewidział wszystkich prac, a w toku robót określa je jako roboty dodatkowe, to nie będzie mógł żądać za nie dodatkowego wynagrodzenia.
Jest nawet takie orzeczenie, zgodnie z którym samo stwierdzenie w umowie, że wynagrodzenie jest ryczałtowe, wyklucza możliwość żądania zapłaty za roboty dodatkowe, nawet gdy nie można było ich przewidzieć.
„Jeśli wykonawca wykonał na rzecz zamawiającego prace dodatkowe, ale nie zadbał o zawarcie aneksu o jakim mowa w umowie to wówczas nie może domagać się wynagrodzenia, nawet jeśli druga strona umowy z tego powodu się wzbogaciła. Takie wzbogacenie nie jest bezpodstawne. Opiera się ono wówczas na postanowieniach umowy, a zasadniczo tej jej części, która przewiduje wynagrodzenie ryczałtowe” (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydział Cywilny z 13 listopada 2014 roku, sygn. akt I ACa 319/14).
Zgodnie z tym wyrokiem, wynagrodzenie ryczałtowe przysługuje w niezmienionej formie, nawet gdy wykonawca zrobił roboty dodatkowe, ale nie zawarł w tym zakresie żadnego aneksu.
Jeżeli jednak, strony nie mogły przewidzieć, że będzie potrzeba przeprowadzenia prac dodatkowych, a inwestor i tak odmawia podwyższenia wynagrodzenia ryczałtowego, to wykonawca może pozwać go o zapłatę na podstawie przepisów o bezpodstawnych wzbogaceniu.
„Konstrukcja wynagrodzenia ryczałtowego nie wyklucza żądania przez przyjmującego zamówienie wynagrodzenia za prace nieobjęte umową. Zdarza się też niekiedy, że dochodzi do wykonania stanowiących korzyść majątkową dla zamawiającego prac dodatkowych, bez dokonania przez strony stosownej zmiany umowy. W takich wpadkach dopuszczalne jest żądanie przez przyjmującego zamówienie zapłaty za wykonane roboty na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu” (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 09 października 2014 roku, sygn. akt I CSK 568/13).
W przypadku ryczałtowego wynagrodzenia, to od okoliczności wykonania robót dodatkowych zależy, czy wynagrodzenie wykonawcy robót może być większe niż przyjęto.
Mimo, że inwestor lub wykonawca ustalił wynagrodzenie ryczałtowe, nic nie stoi na przeszkodzie, aby w umowie o wykonanie robót, określić, że roboty dodatkowe będą rozliczane aneksem do umowy albo w drugą stronę, że wynagrodzenie umowne pokrywa również wszystkie koszty robót dodatkowych.
Potrzebujesz porady w sprawie umowy o roboty budowlane lub w kwestii wynagrodzenia ryczałtowego?
Skontaktuj się z nami, a znajdziemy najlepsze rozwiązanie w Twojej sytacji.
Przykład (wzór), jak opisać ryczałtowe wynagrodzenie wykonawcy robót w umowie
W postanowieniu umowy o ukształtowaniu wynagrodzenia ryczałtowego, warto dla usunięcia wątpliwości wymienić, na co będzie składać się wynagrodzenie, np.:
Strony ustalają, że ryczałtowe wynagrodzenie wykonawcy robót obejmuje wszystkie niezbędne koszty wykonania robót, w tym zwłaszcza koszty materiałów, urządzeń, robocizny oraz wynagrodzenia podwykonawców, w tym wszystkie koszty niezbędne do wykonania prac zgodnie z dokumentacją projektową, nawet jeżeli nie zostały wyraźnie opisane. Wysokość wynagrodzenia ryczałtowego uwzględnia wszelkie ryzyka i ewentualne roszczenia wykonawcy w związku z wykonywanymi pracami. Strony zgodnie ustalają, że za czynności niewymienione w umowie nie będzie wykonawcy należne dodatkowe wynagrodzenie, a wszelkie niedoszacowania i błędy w wyliczeniach bądź brak odpowiedniego rozpoznania terenu, nie może być podstawą do modyfikacji wynagrodzenia ryczałtowego. Wynagrodzenie za prace dodatkowe, wymaga pisemnego aneksu do umowy pod rygorem nieważności.
To tylko przykładowy zapis. W zależności od zakresu prac, który jest do wykonania, w zapisie takim mogą znaleźć się konkretne etapy lub elementy prac, które ma wykonać wykonawca.
Ryczałt samochodowy (ryczałt za dojazdy) jako przykład wynagrodzenia ryczałtowego
Oprócz wynagrodzenia za roboty budowlane, z ryczałtem spotykamy się znacznie częściej. Przykładem wynagrodzenia ryczałtowego może być np. ryczałt paliwowy. Niezależnie od kilometrów jakie przejedzie pracownik, ryczałt za dojazdy jest z góry określony.
Samochód osobowy o pojemności skokowej silnika do 900 cm3 – 0,89 zł
Samochód osobowy o pojemności skokowej silnika powyżej 900 cm3 – 1,15 zł
Motocykl – 0,69 zł
Motorower – 0,42 zł
Wynagrodzenie ryczałtowe a wynagrodzenie kosztorysowe - różnice
Wykonawcy prac często stoją przed dylematem, którą z tych dwóch form wynagrodzenia wybrać. Często jednak, inwestor z góry narzuca model wynagradzania i wtedy wykonawca nie może wybrać go według własnej woli. Dzieje się tak zazwyczaj w przypadku dużych firm budowlanych, których kontrakty są lukratywne dla wykonawców, którzy zgodzą się nawet na niekorzystne dla nich warunki.
Wiemy już, że kwota ryczałtu co do zasady, nie podlega zmianie. Ustalenie ryczałtowego wynagrodzenia w umowie na danym poziomie, obowiązuje do końca inwestycji.
W przypadku wynagrodzenia kosztorysowego, łatwiej o zmianę wynagrodzenia.
Zgodnie z art. 630 § 1 kodeksu cywilnego:
„Jeżeli w toku wykonywania dzieła zajdzie konieczność przeprowadzenia prac, które nie były przewidziane w zestawieniu prac planowanych będących podstawą obliczenia wynagrodzenia kosztorysowego, a zestawienie sporządził zamawiający, przyjmujący zamówienie może żądać odpowiedniego podwyższenia umówionego wynagrodzenia. Jeżeli zestawienie planowanych prac sporządził przyjmujący zamówienie, może on żądać podwyższenia wynagrodzenia tylko wtedy, gdy mimo zachowania należytej staranności nie mógł przewidzieć konieczności prac dodatkowych.”
Przykład
Spółka Parkingi Sp. z o.o. zleciła Janowi Brukowemu, położenie kostki brukowej na parkingu przy galerii handlowej w małym miasteczku. Jan Brukowy przedstawił kosztorys, obejmujący koszt położenia 1 metra kwadratowego kostki oraz koszty materiału. Spółka Parkingi Sp. z o.o. pokazała Janowi Brukowemu teren parkingu i przedstawiła zestawienie prac, obejmujące przygotowanie terenu, położenie kostki, szacunkowy metraż i obowiązki uprzątnięcia terenu. W toku robót, okazało się, że tuż pod powierzchnią biegną stare przewody i fragmenty nieużywanego rurociągu, który firma Jana Brukowego będzie musiała usunąć. W związku z tym, że prace te nie były ujęte przez Parkingi Sp. z o.o. na wykazie prac, Jan Brukowy może żądać zwiększenia wynagrodzenia.
Kto ryzykuje bardziej przy takim modelu wynagrodzenia wykonawcy, inwestor czy wykonawca?
Zasady wynagrodzenia przy kosztorysie wymagają większej uważności inwestora niż przy ryczałcie. Musi on odpowiednio określić zakres zamówienia, ponieważ w razie gdy okaże on się większy, będzie musiał dopłacić. Działa to również w drugą stronę, jeśli zakres będzie mniejszy niż się spodziewano, wynagrodzenie za wykonanie dzieła będzie mniejsze.
Ryczałt czy kosztorys, czyli jakie rozliczenie robót budowlanych najlepiej wybrać?
Wynagrodzenie ryczałtowe przysługuje w zasadzie w niezmiennej wysokości. Wynagrodzenie kosztorysowe łatwiej zmienić. Co zatem wybrać?
Rodzaj wynagrodzenia w formie ryczałtu, często wybierają firmy, które głównie posługują się podwykonawcami.
Przykład
Firma Nie robimy sami Sp. z o.o. jako Generalny Wykonawca (GW) podpisała umowę na budowę małej galerii handlowej. Przed podpisaniem umowy, firma zebrała oferty od 3 podwykonawców, którzy łącznie posiadają kompetencje potrzebne do zbudowania galerii. Sama spółką będąca GW, ma tylko nadzorować prace. Łącznie, wynagrodzenie podwykonawców ma wynieść 4.000.000 zł. Każdy z nich zgodził się na wynagrodzenie ryczałtowe, żeby GW miał pewność, że nic się nie zmieni. W takim układzie, Generalny Wykonawca ustalił wynagrodzenie ryczałtowe, które sam chciałby dostać od inwestora na 5.000.000 zł. Inwestor zgodził się, wiedząc, że wynagrodzenie ryczałtowe przysługuje w nie większej wysokości, niż umówiona. Jeśli wszystko powiedzie się zgodnie z planem, Generalny Wykonawca zarobi 1.000.000 zł.
Oczywiście hipotetycznych problemów może być bardzo dużo, począwszy od opóźnień, przez kary umowne, roboty dodatkowe czy błędy w zgłoszeniu podwykonawców, ale skupiając się tylko na wynagrodzeniu, to przy suchej kalkulacji GW zarabia 1.000.000 zł.
Nawet, gdy nie korzystasz z podwykonawców, wynagrodzenie ryczałtowe przy oszczędnościach materiałowych może pozwolić na dobry zarobek. Warto jednak podchodzić do tego zdroworozsądkowo. Zaniżanie ceny w ofertach często może rodzić problemy, bo okaże się, że koszty wykonania dzieła są znacznie wyższe.
Wynagrodzenie kosztorysowe najczęściej znajduje zastosowanie tam, gdzie nie można do końca przewidzieć skali prac, ale łatwo oszacować koszty jednostkowe. Np. koszt wylania 1m2 asfaltu. Jeśli nie wiemy jaki jest dokładny zakres prac, ale możemy oszacować koszty jednostkowe, możemy przyjąć zasady wynagrodzenia kosztorysowego.
Ryczałt a zamówienia publiczne
Wykonawca zamówienia publicznego również podlega zasadom wynagrodzenia, które określa kodeks cywilny. Zamówienia publiczne tak samo są podporządkowane przepisom o ryczałcie i kosztorysie. W przypadku zamówień publicznych, to organ, który organizuje przetarg, ustala z góry formę wynagrodzenia wykonawcy robót. Często forma wynagrodzenia decyduje o tym, czy wykonawca zamówienia publicznego zdecyduje się na dane roboty.
Niezależnie jednak od formy wynagrodzenia, art. 439 ustawy prawo zamówień publicznych, przewiduje, że już w umowie należy określić przesłanki zmiany wynagrodzenia za wykonanie dzieła lub robót budowlanych.
Zgodnie z art. 439 ust. 1 PZP: „Umowa, której przedmiotem są roboty budowlane, dostawy lub usługi, zawarta na okres dłuższy niż 6 miesięcy, zawiera postanowienia dotyczące zasad wprowadzania zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy w przypadku zmiany ceny materiałów lub kosztów związanych z realizacją zamówienia.”
Zapis ten można stosować również w przypadku ryczałtowego wynagrodzenia.
Artykuły, które mogą Cię zainteresować
Podsumowanie
Zalety wynagrodzenia ryczałtowego
Inwestor nie musi martwić się, że będzie musiał zapłacić coś ponad wynagrodzenie określone w umowie
Wykonawca może zarobić więcej, jeżeli będzie umiejętnie gospodarował wydatkami i np. zapewni tańszych podwykonawców
Wady wynagrodzenia ryczałtowego
Jeżeli zakres prac okaże się mniejszy niż przewidziano, inwestor nie będzie mógł zapłacić mniej
Wykonawca nie otrzyma dodatkowego wynagrodzenia, jeżeli okaże się, że źle je doszacował albo, że źle przeanalizował dokumenty/projekt budowlany i musi wykonać jakieś prace dodatkowe
Sytuacje, które mogą uzasadniać podwyższenie wynagrodzenia ryczałtowego są bardzo rzadkie, a decyzję o podwyższeniu podejmuje Sąd
Jak możemy Ci pomóc?
- pomagamy wykonawcom i inwestorom w sporządzeniu umów o roboty budowlane
- analizujemy sytuacje wykonawców i inwestorów dot. rozliczeń za roboty budowlane
- prowadzimy procesy w imieniu wykonawców i podwykonawców
- doradzamy najlepsze rozwiązania
KONTAKT
Potrzebujesz pomocy w sprawie wynagrodzenia za roboty budowlane? Skontaktuj się z nami.
